چون دیدن روباه در طبیعت ایران آسان تر از دیدن یک پلنگ است، در این مقاله به معرفی انواع روباه های ایرانی می پردازیم تا طبیعت دوستان و طرفداران حیات وحش بخصوص مستند سازی بتوانند به راحتی یک روباه را در طبیعت پیدا و نوع آن را راحت تر تشخیص دهند.

مشخصات کلی روباه در سرتاسر جهان

روباه حیوانی همه چیز خوار است که از تیره یا خانواده سگ سانان می باشد. لذا در رد پای آن می توان جای ناخن را مشاهده کرد (یک رد با ۴ ناخن)

دومین مشخصه یک روباه گوشتخوار بودن اوست بطوریکه شکارهای کوچک تر از خود را میتواند انجام دهد. به طور مثال موش ها، جوندگان کوچیک و… و بر عکس دیگر حیوانات، زیاد از انسان ترسی ندارد. همچنین به ندرت به انسان ها حمله ور شده بطوریکه در ایران شاید تعداد حملات به تعداد انگشتان دست هم نرسد. البته این یک ویژگی خوب است زیرا میتوان از نزدیک تر آن را مشاهده کرد. ناگفته نماند که کودکان خردسال می توانند سبب وسوسه حیوان شوند اما احتمال حمله ۵۰ درصد بیش تر نیست. باید خاطر نشان کرد که روباه معمولا تنها به شکار می رود.

از مشخصاتی که می توان به آن اشاره کرد و در بسیاری از موارد از روباه با آن یاد می کنند می توان به دم پر پشت و بلندش اشاره کرد که طول این دم چیزی در حدود ۴۰ تا ۶۰ سانتیمتر و در حدود ۴۲ دندانه دارد.

هیچ اندامی در یک جاندار بیهوده خلق نشده، دم روباه هم از این قضیه مستثنی نیست. بطوریکه در فصل سرما به کمک روباه می آید و با دم پشمی خود میتواند مناطقی از دست و پای خود رابپوشاند و همین کار از سرمازدگی دیگر اندام هایش جلوگیری می کند.

این دم علاوه بر کاربرد های این چنینی توانایی پیام دادن را هم داراست. بطوریکه با راست کردن دم به سمت بالا علامتی همانند هشدار به جانداران دیگر می دهد و همچنین همین کار او باعث می گردد غددی که در زیر دم او وجود دارد ترشح کرده و بسیاری از شکارچیان و بدخواهانش را از خود دور کند. چرا که این غدد دارای بوی زننده ای می باشند. البته این مانع از دوری شکارچیان به طور کامل نمی شود ولی این شانس را برای روباه ایجاد می کند که یکبار دیگر به زندگی بازگردد.

در مکاری او هم که شکی نیست. زیرا در هنگام گیر افتادن در تله های انسانی با دندان خود پای آسیب دیده در تله را نجات داده و محل را ترک میکند و این خود نشان از هوش بالای این گونه جاندار می باشد.

اما نوبتی هم باشد نوبت رنگ و پوست بدن روباه می باشد. رنگ پوست او از قهوه ای تا سرخ می باشد. البته لازم به ذکر است روباه های قطبی به رنگ سفید هم در زمستان دیده می شوند. ولی با آغاز تابستان به رنگ قهوه ای در خواهند آمد. ولی به طور کلی از قهوه ای تا سرخ تنوع رنگی دارند.

گونه های روباه در ایران

در ایران چهار گونه روباه دیده شده است که به شرح زیر می باشد:

• روباه معمولی
• روباه ترکمنی یا کرساک
• روباه شنی یا روپل
• روباه افغانی یا بلانفوردیا

روباه معمولی

به آن روباه قرمز نیز گویند. این روباه از گونه های دیگر بزرگتر است و در شمال آمریکا، اروپا، آسیا، شمال آفریقا و استرالیا دیده می شود. طول سر و بدن ۸۵-۶۰ سانتیمتر و طول دم ۵۰-۴۵ سانتیمتر است و در ایران معمولا به رنگ فلفل نمکی است که کمی به قرمز تمایل دارد و در تیره پشت پر رنگ تر و در پهلو روشن تر دیده می شود. دور چشم ها متمایل به قرمز یا قهوه ای روشن و پشت گوش ها قهوه ای تیره متمایل به سیاهی است. پهلوهای بدن تا حدود زیر شکم، خاکستری مخلوط با قهوه ای روشن و در بعضی قسمت ها متمایل به سفید و در زیر شکم تیره تر و در وسط سایه ای از سیاهی یا قهوه ای تیره دیده می شود.

فصل جفت گیری در این گونه، از اواسط زمستان تا اوایل بهار است. دوران آبستنی روباه ماده حدودا ۵۱ تا ۶۳ روز و تعداد توله ها از ۳ تا ۸ ولی میانگین ۴ تا ۵ عدد می باشد.

روباه ترکمنی (کرساک)

روباه سر دم سیاه یا همان ترکمنی در مناطق صحرایی دیده می شود و مناطق سرد کوهستانی زیاد با میلش سازگاری ندارد. بدین دلیل آن را بیش تر در صحراها، نواحی بیابانی و نیمه بیابانی و استپی میتوان دید. در ایران در نواحی گلستان و ترکمن صحرا دیده شده است.

رنگ پوست این گونه از لایه ای سفید-نقره ای همراه با لایه ای قهوه ای متمایل به قرمز پوشش داده شده است که در بعضی از نقاط به طور کلی این لایه پوششی جای خود را به رنگ تماما شیری رنگ داده است. به طور مثال زیر گلوی این حیوان کلا سفید می باشد. در اینجا باید متذکر شد این گونه در فصل زمستان، موهایی بسیار بلند و به رنگ خاکستری متمایل به سفید دارد و در تابستان به رنگ نخودی مایل به قرمز همراه با موهایی کوتاه تر از زمستان جایگزین می شود.

از لحاظ جثه بدنی این گونه از روباه معمولی کوجک تر میباشد اما با دست و پاهایی کشیده تر. از نکاتی که قابل اشاره می باشد دم کوتاه این جاندار می باشد که بر خلاف دم بسیاری از روباه ها حتی به زمین هم نمی رسد و روی زمین کشیده نمی شود.

رنگ موهای انتهائی دم که حدودا ۲۲ تا ۳۵ سانتیمتر است برخلاف روباه معمولی و روباه شنی، قهوه ای تیره متمایل به سیاه است.

گوش ها در این گونه نسبتا کوچک اند و رنگ پشت آنها دارچینی روشن است اما جمجمه آنها کمی بزرگتر از دیگر گونه ها است.

زمان جفت گیری این حیوان در اواسط زمستان می‌باشد و طول دوره بارداری حیوان ماده ۸ هفته است و بین ۲ تا ۶ توله به دنیا می‌آورد. توله‌ها در ۹ و ۱۰ ماهگی قادر به تولید مثل می‌باشند و درسال دوم زندگی جفت گیری می‌کنند. روباه ترکمنی ۳ تا ۱۲سال بسته به شرایط زندگی عمر می‌کند.

این جاندار اغلب شب گرد است و در گروه های کوچک یا جفت جفت دیده میشود ولی همانند دیگر روباه فوق الذکر به تنهایی شکار می کند.

 روباه شنی (روپل)

روباه شنی بر خلاف دیگر روباه ها بیش تر یا بهتر است بگوییم فقط در مناطق کویری زیست کرده و یکی از خصوصیات آن که سبب تمیز آن با دیگر گونه ها شده چثه کوچک و گوش های دراز و کشیده آن ها است. آن هم به سبب پیدا کردن راحت تر دیگر جانداران (همان طور که می دانیم هر اندازه گوش بزرگ تر باشد وسعت صدایی بیش تری را دریافت خواهد کرد). همچنین پشت گوش آن سیاه رنگ نیست. بلکه زرد متمایل به نارنجی یا گاهی نزدیک به کرم رنگ می باشد طول بدن این حیوان ۵۲ تا ۴۰ سانتیمتر و وزن آن حدودا از ۱ تا ۱/۵ کیلوگرم است. طول دم ۳۹ تا ۲۵ سانتی متر می باشد.

پنجه ها در این گونه دارای موهای بلند و کشیده ای می باشد که همین سیستم پنجه جاندار را از گرمای سوزان مناطق کویری نجات می دهد و این امکان را برای جاندار فراهم می آورد تا به راحتی دستان خود را روی مناطق داغ کویری بگذارد و دیگری، شانس شکار کردن را بیش تر می کند بطوریکه این موها همانند فومی مانع از صدای حرکت جاندار به سمت  طعمه می شود و به همین طریق خود را به سوژه بیش تر نزدیک می کند و شکار دقیق تری را انجام می دهد.

اغلب این جانداران شب زی هستند و در روز به استراحت در لانه خود می پردازند. غذای این گونه از جانداران با توجه به محل زیست فرق میکند به طور مثال در کویر لوت که غذا به راحتی یافت نمی شود از پرندگان مهاجری که در طول مسیر توان حرکتی خود را از دست دادند و از آسمان به زمین فرود می آیند تغذیه می نمایند و در محل هایی از غذاهایی چون مار، خرگوش و… استفاده می کند. لازم به ذکر است که این گونه زیاد اهل آشامیدن نیست زیرا خداوند این توانایی را به او بخشیده است که از غذای خود آب مورد نیاز بدن خود را تامین کند.

روباه ماده در اوایل فصل بهار به طور متوسط بین ۲ تا ۳ بچه به دنیا می آورد و گروههای اجتماعی کوچکی را تشکیل می دهند.

روباه افغانی یا بلانفوردیا

این روباه که بی شباهت به روباه شنی نیست کوچک‌ ترین روباه ایران و زیباترین آنها است. در ناحیه صورت، معمولاً دو نوار سیاه وجود دارد که از چشم‌ها به طرف بینی امتداد یافته‌اند. دم بلند و بسیار پرمو، گوش‌ها بزرگ و در قاعده بسیار پهن می باشند. رنگ پشت گوش‌ها قهوه‌ای متمایل به خاکستری است. موهای بدن بسیار نرم و انبوه‌اند، رنگ موهای پشت معمولاً خاکستری تیره با نوک سفید، در ناحیه ستون مهره‌ها کاملاً قهوه‌ای و روی دمش سیاه رنگ است.

درباره نویسنده

نوید رکوعی

محقق و کارشناس حیات وحش
10 سال سابقه تحقیقات میدانی در زمینه حیات وحش
دارای افتخار پیدا کردن رد پلنگ در تهران پس از 30 سال

سایر مقالات نویسنده

• مقالات18 مرداد 1396رودک عسل خوار چیست؟
• مقالات7 مرداد 1396چگونه پستانداران را در طبیعت پیدا کنیم؟
• مقالات3 مرداد 1396زندگی فک های دریایی در شمال ایران
• مقالات2 مرداد 1396مارمولک چشم ماری را بشناسیم.